Εισαγωγή

 

Πιστεύω πως είναι χρήσιμο από κάθε πλευρά, να μαθαίνουμε τον λαϊκό πολιτισμό των προγόνων μας, γιατί αυτό ωφελεί πολύπλευρα, και πιθανόν διδάσκει και φρονηματίζει, με τα επιτεύγματα και τις παραλήψεις, που σε τελευταία ανάλυση, διαμορφώνουν ομαλά ή όχι την κοινωνική ζωή.

Θα ήταν πολύ ενθαρρυντικό να διαπιστώναμε όλοι- και ευτυχώς υπάρχουν τέτοια δείγματα- πως η κοινωνία δεν πάει μπροστά με την καταστροφή για χάρη του «πολιτισμού», αλλά με το πάντρεμα της παράδοσης με την καλώς εννοούμενη κοινωνική εξέλιξη.

Από την παράδοση πρέπει να παίρνουμε τον δυναμισμό που θα μας οδηγήσει στην πρόοδο, συνεισφέροντας, μέσω της μελέτης, όχι στην αναβιωτική προσπάθεια που έχει χαρακτήρα «νεκρανάστασης», αλλά στην καταγραφή και παρέμβαση στην πολιτιστική μας κληρονομιά, με σκοπό την ευεργετική επίδραση, και το κουράγιο που θα μας φέρει αισιόδοξα μηνύματα για το μέλλον…

Είναι όμως φανερό, πως όσα βιβλία γράψουμε, και για οποιοδήποτε θέμα, δεν θα επιτύχουμε τον σκοπό μας, όταν απουσιάζει η ψυχή και το πνεύμα. Γιατί αυτό (η ψυχή και πνεύμα) είναι που δεν θα μας οδηγήσει στο μονοπάτι του λαϊκισμού, αλλά και μακριά από την ανοιχτή και πρόσφορη για κάποιους λαϊκιστική λεωφόρο μια και «ο λαϊκισμός, είναι εχθρός του λαϊκού»(Μ. Θεοδωράκης)∙ γιατί όπως είναι γνωστό, το λαϊκό προέρχεται από το λαό, αλλά το λαϊκιστικό απ’ αυτούς που μιλούν για το λαό∙ και αν στη σημερινή γνώση τού  ζήν, δεν προσθέσουμε το εύ, τότε είναι μάταιο να ψάχνουμε, γιατί είμαστε υπήκοοι και λαϊκιστές σε μια κοινωνία απαιδευσίας, καταναλωτικής μανίας, και απνευματίστων, που τα ενδιαφέροντα τους πρέπει να φτάνουν μέχρι του σημείου να «ξέρουν τι αγοράζουν»!           

 

Ιστορικά

 

Το «χωριό» ήταν γνωστό από τα αρχαία χρόνια με το όνομα Φαληρού

Το όνομα αυτό υπάρχει παραλλαγμένο ως τοπωνύμιο Αφαλερού,(στο σημερινό χωριό)  και σχετίζεται με κέντρο του νερού δηλ. αφάλη (αρχ. Ομφαλός+ρέω) δηλ. κέντρο ροής∙  κατά τον Ησύχιο, ομφαλός ζυγού -μέσον. Και Δελφοί, επειδή μεσαίτατοι.(οι Δελφοί στην αρχαιότητα εθεωρούντο το κέντρο του κόσμου). Σχετική με το νερό είναι και η ονομασία Καταρράκτης=ορμητικός,(επίθ.)αλλά και πτώση νερού από ψηλά (ρ.καταρρύγνημι-κατά+ρρύγνημι= σπάζω, ρίχνω κάτω).

Κατά τον Αλ. Πασπάτη, η Φαληρού «ήταν ασφαλές καταφύγιο των πειρατών». Το ίδιο μας λέει και ο Γ. Ζολώτας στην «Ιστορία της Χίου», συμπληρώνοντας ότι « οι Βολεροί ήταν μεσαιωνίται εν γένει ως κλάδος και εν Χίω».

Πριν από το 1500, ο « Καταρράκτης» απαρτίζετο από 7 μικρά «χωριά»- οικισμούς με λίγα σπίτια ο καθένας. Από τα «χωριά» αυτά μνημονεύουμε τα: Μάρκου (Πάνω & Κάτω), τα Κατελείματα, (Εν-κατα(ε)λείματα Ετυμ. εν+ καταλείπω -εγκαταλείπω) που όπως δηλώνει και το όνομα, υπήρξε τόπος κατοικημένος,  που έχει εγκαταλειφθεί. Τα Γάλια «χωριό» πολύ παλαιό που μνημονεύεται στον «κώδικα του Καταρράκτη». Το σημερινό επώνυμο στο χωριό, Γαλανός (Αγαλιανός- Γαλιανός – Γαλανός), προέρχεται από την ονομασία του «χωριού» αυτού.

Κατά την περίοδο αυτή και, εξ’ αιτίας των πειρατικών επιδρομών, οι κάτοικοι των οικισμών αυτών, αναγκάστηκαν να τους εγκαταλείψουν και να ζητήσουν ασφαλέστερο μέρος, προκειμένου να χτίσουν το «νέο» χωριό. Το χωριό αυτό ήταν ο σημερινός παλιός Καταρράκτης, ο οποίος και χτίστηκε «μετά την έξωσιν των Γενουησίων» δηλ. το 1566. Όμως, είναι  βέβαιο  ότι το Κάστρο του Πάνω Χωριού χτίστηκε το 1484, με έξοδα του Γενουάτη Antonio della Rocha Gustiniani,  και ζει μισοκατεστραμένο μέχρι σήμερα.

Είναι γνωστό ότι οι Γενουάτες,- και ειδικά η οικογένεια των Ιουστινιάνη που ήταν ευγενείς και βαθύπλουτοι, -κατασκεύαζαν όχι μόνο οχυρώσεις (πύργους και κάστρα), αλλά  και δρόμους,  καθώς και υδραγωγεία. Όμως αν και αυτά θεωρούνται «κατασκευάσματα των Γενουατών, Γενουάτικα θα πρέπει να χαρακτηρίζονται μόνο αυτά που ξαναχτίστηκαν μετά από σεισμούς, ή πιθανή εγκατάλειψή τους».(Χιακά Χρονικά σ. 11 Αθ.1977).

Το όνομα Καταρράκτης – πιθανότατα- προήλθε από τους «καταρράκτες» που σχημάτιζαν τα νερά σε  σημεία του χωριού, όπως (π.χ στο Πλακωτό και στο Ρουχούνι)∙ μια και ο Καταρράκτης, ήταν «από τα χωριά του Νοτίου τμήματος, με τα περισσότερα νερά.»

Το χωριό Παλιός Καταρράκτης, ή Πάνω χωριό (όπως ονομάζεται σήμερα), κατά την Γεννουάτικη κατοχή, αριθμούσε περισσότερους από 1500 κατοίκους, 20 ιερείς και 16 εκκλησίες.

Εκτός από τον Αγ. Γιάννη τον Αργέντη που βρίσκεται στην περιφέρεια του

Ιωάννης Αργέντης
Αγ. Ιωάννης Αργέντης 1986 - 2007 ...και είναι αμφίβολο αν ο χρόνος θα επιτρέψει την αναστύλωση.

Π. Χωριού, αξιολογότατος ναός είναι και ο ναός «της Μονής Ρουχουνίου»,(της Παναγιάς της Ρουχουνιώτισσας) που βρίσκεται μεταξύ του σημερινού και του Π. Καταρράκτη χτίστηκε τον ιζ αι., και κατά την περίοδο της ακμής του, ήταν από τα πλουσιότερα Μοναστήρια της Χίου.

Εκτός από τους παραπάνω ναούς, αξιολογότατος υπήρξε αυτός του Αγίου Μιχαήλ, ο οποίος ήταν διακοσμημένος με τοιχογραφίες του φημισμένου Καταρρακτούση αγιογράφου, που υπέγραφε ως Κωνστής Καθαρρακτούσης∙ έργα του υπήρχαν, και είναι άγνωστο αν υπάρχουν ακόμα, σε πολλές εκκλησίες, ακόμα και της Β. Ελλάδας. Ο ναός αυτός σήμερα δεν υπάρχει. Έχει καταστραφεί ολοσχερώς από τον σεισμό του 1881, αν και κατά τον καθηγητή του Πολυτεχνείου Χαράλαμπο Μπούρα, (Λεύκωμα των Ερειπίων της Χίου. Εκδ. Γεννάδειος Βιβλιοθήκη 1983) η διαφορά της τοιχοποιΐας μαρτυρεί ότι το πάνω μέρος της όψεως είχε ξανακτισθεί μετά από μερική κατάρρευση. Και ότι τα διάφορα αρχιτεκτονικά στοιχεία δείχνουν ότι το αξιόλογο αυτό μνημείο ανήκε στα χρόνια του Βυζαντίου ή της Γενουατοκρατίας.

Κατά την Τουρκική κατοχή ο Καταρράκτης, όπως και τα άλλα μαστιχόχωρα, ανοίκαν σε επίσημους Τούρκους του Οθωμανικού κράτους. ( Σε αντίθεση με τους Γενουάτες, που ανοίκαν στην εταιρεία της Μαόνας.) Αν και η παρέμβαση των Τούρκων σε όλους τους τομείς υπήρξε σκληρή, εν τούτοις γι’ αυτούς προείχε η είσπραξη του φόρου, (χαράτσι) και σ’ αυτόν τον τομέα ήταν ανυποχώρητοι, όπως φαίνεται και από τις εκτελέσεις, για 1 κιλό μαστίχι, που δεν περνούσε από τον έλεγχό τους. Μια τέτοια εκτέλεση έγινε για τελευταία φορά το 1899 στη θέση Πνιγούρα της Καλλιμασιάς.      

 

 

 

Ο χαλασμός

(σεισμός του 1881)

 

 

 

Το κάστρο του Π. Χωριού το 1881. Στην ένθετη 100 χρόνια μετά.

Στις 22 του Μάρτη το 1881 και ώρα 13:30μ.μ έγινε μεγάλος σεισμός στη  Χίο, ο οποίος ισοπέδωσε σχεδόν ολόκληρη τη Χίο, και  κυρίως τη νότια πλευρά. Ο σεισμός αυτός είχε διάρκεια 6΄΄, και  επίκεντρο στα Μικρασιατικά παράλια∙ με αποτέλεσμα να καταστραφεί και η πόλη του Τσεσμέ (ελλην.Κρήνη). « Εφονεύθησαν και επληγώθησαν εκ της πτώσεως των οικιών περί τας 10.000 ψυχαί».  Ο καταστρεπτικός αυτός σεισμός έμεινε στη φαντασία των κατοίκων του Καταρράκτη σαν χαλασμός.

Από την καταστροφή αυτή ο Καταρράκτης είχε 75 θύματα και πολλούς τραυματίες. Τη φρίκη και την απελπισία των κατοίκων εξιστορεί ο Κ.Ν Παπαμιχαλόπουλος, γιός του τότε υπουργού Εσωτερικών, στο βιβλίο του «Ερείπια της Χίου»,που γράφτηκε την ίδια χρονιά. Μας λέει λοιπόν  ότι έγιναν εκτός από τους 2 πρώτους σεισμούς, «45 σεισμοί( μετασεισμοί) μέσα σε 48 ώρες»!.Παρ’ όλ’ αυτά όμως, πολλοί από τους κατοίκους του Παλιού Καταρράκτη, δεν θέλησαν να εγκαταλείψουν το χωριό για να κατέβουν στην παραλία Αφαλερού, όπως τελικά και έγινε με  τους περισσότερους  απ’ αυτούς.

Στη αρχή ο φόβος  που προκάλεσε ο σεισμός  στους κατοίκους, ήταν τόσο μεγάλος, που άρχισαν να σκέπτονται «περί αποικίσεως εις την ελευθέρα Ελλάδα, ως τους γείτονας αυτών Ψαριανούς, και να ερωτώσιν αν δέχειτε αυτούς η Ελλάς».

Πάνω αρίστερα σπίτι που έχει χτίστεί μετά το χαλασμό. Κάτω δεξιά το "χωριοπήγαδο". (φώτο 1980)

Τελικά όμως, παρέμειναν περί τα 120 άτομα στο χωριό, επισκευάζοντας κατά το δυνατό τα σπίτια που μπορούσαν να επισκευαστούν, αλλά κυρίως χτίζοντας νέα έξω απ’ αυτό. Η συνύπαρξη των «δύο χωριών» παρέμεινε μέχρι το 1930, αν και «η διοίκηση τα θεωρούσε ενιαία κοινότητα».

Στοιχεία  παλαιάς κατοίκησης  στην παραλία του όρμου Αφαλερού από τα αρχαία χρόνια, είναι τα: Όταν μετά τον χαλασμό οι Καταρρακτούσοι ήλθαν εδώ που βρίσκεται ο σημερινός Καταρράκτης,  κατά τις εργασίες οικοδόμησης των σπιτιών τους, βρήκαν «μάρμαρα κολώνες και κιονόκρανα αρχαιοτάτης τέχνης». Και όπως μας αναφέρει ο Αλ. Πασπάτης:  ο τόπος αυτός ήταν γνωστός και χρήσιμος από τα αρχαία Ελληνικά χρόνια όπου υπήρχε ανθρώπινος συνοικισμός και τότε. Ήταν δε η Φαληρού ασφαλές καταφύγιο των Πειρατών. Ακόμα στο «Χιακόν Γλωσσάριον»(αναστατ.έκδ.1888) και στις ΕΠΙΓΡΑΦΕΣ διαβάζουμε την επιγραφή που βρέθηκε «εν τω Καραβά πλησίον του χειμάρρου της Καλαθούς, εντετειχισμένη επί του ναού του Αγίου Νικολάου. Ύψος Μ.0,43, πλάτος Μ.0,74. Αυτή ανέφερε:

(Άρτε) Μ  Ε Ι Σ Ι Α Α Π Ο Λ Ω  Ν Ι 8   

(γ) Υ Ν Η Δ Ε (λ) Υ Σ Α Ι 8

Τα παραπάνω αποτελούν  την απόδειξη ότι ο τόπος που βρίσκεται χτισμένος ο σημερινός Καταρράκτης, είχε κατοικηθεί από τα αρχαία χρόνια.

 

 

 

                                 

Ο σημερινός Καταρράκτης

 

Ο Καταρράκτης σήμερα είναι ένα από τα ωραιότερα χωριά της Χίου.

Το σημερινό χωριό, βρίσκεται 14 χλμ. από τη χώρα (Χίο) και προς τη νότια πλευρά.  (νοτιόχωρα) Βρίσκεται μεταξύ των χωριών Καλλιμασιά και  Νένητα, και σε ίση περίπου απόσταση.(2,5χλμ.)

Το χωριό συνδυάζει το πράσινο του βουνού και του κάμπου, με το γαλάζιο του πελάγου. Στη μέση το χωρίζει ο «ποταμός», που δίδει την ονομασία σε «δύο χωριά», την Κουκούλα ή Καλαμάγρα από τη βόρια πλευρά, και το Λιμάντι από τη νότια ακόμα και το Πέρα Χωριό, ανάλογα σε ποια πλευρά του χωριού, βρίσκεται αυτός που το επικαλείται…Αν και το χωριό δεν παρουσιάζει ιδιαίτερη αρχιτεκτονική γραμμή, εν τούτοις ο παραπάνω συνδυασμός, το κάνει ξεχωριστό σε φυσική ομορφιά. Είναι ένα από τα 24 μαστιχόχωρα της Χίου, με αρκετή παραγωγή σε μαστίχη, που όμως απέχει απ’ αυτήν των άλλων χωριών. Μια από τις αιτίες της μειωμένης παραγωγής μαστιχιού, αλλά  γενικά και της αγροτικής παραγωγής, είναι και το ότι πολλοί από τους  (360) –νέους κυρίως- κατοίκους του χωριού, ασχολούνται με τη ναυτιλία ως ανώτερα πληρώματα πλοίων, ή και σε εργασίες στην πόλη της Χίου. Το χωριό έχει λιμενικό καταφύγιο, στο οποίο ελλιμενίζονται οι βάρκες  και τα καΐκια των ψαράδων.

Ίσως θα πρέπει να αναφερθεί ότι η ανάπτυξη του χωριού, δεν είναι ανάλογη με την φυσική του θέση.

Παρ’ όλ’ αυτά, η αγάπη των Καταρρακτούσων για το χωριό τους είναι τέτοια, που δεν τον ξεχνούν ποτέ∙ και γι’ αυτό τον επισκέπτονται συχνά, και όχι μόνο το καλοκαίρι  που ο Καταρράκτης προσφέρεται για παραθερισμό, και ιδιαίτερα για θαλασσινές  γαστριμαργικές απολαύσεις.

Αν και το χωριό δεν διαθέτει παραλίες για μπάνιο, εν τούτοις διαθέτει 2 ξενοδοχεία και αρκετά σπίτια προς ενοικίαση, που την εποχή της τουριστικής αιχμής,  είναι γεμάτα…  

Τέλος ο Καταρράκτης αποτελεί μέλλος του Δήμου Ιωνίας Χίου, βάσει του «Καποδιστρία Νο 2».


 

Κ.Α. Ναυπλιώτης

Στοιχεία από τα βιβλία του ιδίου

 

«Καταρράκτης Χίου- Γλωσσικές και λαογραφικές συσχετίσεις»

εκδ.(2006)

 

 

 

 

 

«Καταρράκτης Χίου- ιστορικήδιαδρομή-λαογραφική παράδοση» εκδ.(1986)